ഹിന്ദുമതത്തിലും (സനാതന ധർമ്മം), ഭാരതീയ തത്ത്വചിന്തയിലും ബോധത്തിന് (Consciousness) അതിപ്രധാനമായ സ്ഥാനമാണുള്ളത്. പാശ്ചാത്യ ശാസ്ത്രം ബോധത്തെ മസ്തിഷ്കത്തിന്റെ (Brain) ഒരു ഉൽപ്പന്നമായി കാണുമ്പോൾ, ഹിന്ദു തത്ത്വചിന്തയിൽ ബോധമാണ് പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ അടിസ്ഥാനവും സർവ്വ വ്യാപിയുമായ യാഥാർത്ഥ്യം. സനാതന ധർമ്മത്തിലെ പ്രധാന കാഴ്ചപ്പാടുകൾ താഴെ പറയുന്നവയാണ്.
1) ബ്രഹ്മം - പരമമായ ബോധം
അദ്വൈത വേദാന്തത്തിലെ ഏറ്റവും പ്രധാനപ്പെട്ട സങ്കൽപ്പമാണ് ബ്രഹ്മം. ഇത് യാതൊരു മാറ്റവുമില്ലാത്ത, ശാശ്വതമായ, സർവ്വവ്യാപിയായ പരമമായ സത്യത്തെ അല്ലെങ്കിൽ പരമബോധത്തെ സൂചിപ്പിക്കുന്നു. ഉപനിഷത്തുകൾ പ്രകാരം ഈ പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ മൂലകാരണം 'ബ്രഹ്മം' ആണ്. ബ്രഹ്മം എന്നത് ഒരു വ്യക്തിയോ ദൈവമോ മാത്രമല്ല, അത് പ്രപഞ്ചത്തിലുടനീളം നിറഞ്ഞുനിൽക്കുന്ന അനന്തവും ശാശ്വതവുമായ പരമബോധമാണ്. "പ്രജ്ഞാനം ബ്രഹ്മ" (ബോധമാണ് ബ്രഹ്മം) എന്ന് ഐതരേയോപനിഷത്ത് പ്രസ്താവിക്കുന്നു. ബ്രഹ്മത്തെ 'സച്ചിദാനന്ദം' എന്ന് വിശേഷിപ്പിക്കുന്നു.
സത് (ശാശ്വതമായ നിലനിൽപ്പ്)
ചിത് (ശുദ്ധമായ ബോധം)
ആനന്ദം (പരമമായ ആനന്ദം)
നിർഗുണം & സഗുണം, നാമ രൂപങ്ങൾക്കോ ഗുണങ്ങൾക്കോ അതീതമായ രൂപമില്ലാത്ത പരമസത്യം. മനുഷ്യന് മനസ്സിലാക്കാൻ കഴിയുന്ന തരത്തിൽ ഈശ്വരരൂപത്തിൽ (ഉദാഹരണത്തിന് സൃഷ്ടി-സ്ഥിതി-സംഹാര മൂർത്തികൾ) സങ്കൽപ്പിക്കപ്പെടുന്ന ബ്രഹ്മം.
2) ആത്മാവും ജീവാത്മാവും
ഓരോ ജീവിയിലുമുള്ള ബോധത്തിന്റെ അംശമാണ് ആത്മാവ്. ശരീരവും മനസ്സും നശിച്ചാലും ആത്മാവിന് (ബോധത്തിന്) നാശമില്ല. അദ്വൈത വേദാന്തം (ശങ്കരാചാര്യർ): വ്യക്തിയുടെ ഉള്ളിലെ ബോധവും (ആത്മാവ്) പ്രപഞ്ചത്തിന്റെ പൊതുവായ ബോധവും (ബ്രഹ്മം) രണ്ടല്ല, ഒന്നാണ് എന്ന് പഠിപ്പിക്കുന്നു ("അഹം ബ്രഹ്മാസ്മി"- ഞാൻ ബ്രഹ്മമാകുന്നു). ശരീരവും മനസ്സും ബുദ്ധിയും മാറിമറിയുമെങ്കിലും, അവയെല്ലാം കണ്ടുകൊണ്ടിരിക്കുന്ന ശാശ്വതമായ "സാക്ഷി" ആണ് ബോധം.
3) ബോധത്തിന്റെ നാല് അവസ്ഥകൾ
മാണ്ഡൂക്യോപനിഷത്തിൽ മനുഷ്യന്റെ ബോധത്തെ നാല് തലങ്ങളായി തിരിക്കുന്നു. ജാഗ്രത് (Waking State), ബാഹ്യലോകത്തെ അറിയുന്ന ജാഗ്രദവസ്ഥ (നമ്മുടെ സാധാരണ ബോധം).സ്വപ്ന (Dream State) മനസ്സിനുള്ളിലെ കാഴ്ചകളും വികാരങ്ങളും അറിയുന്ന അവസ്ഥ. സുഷുപ്തി (Deep Sleep), സ്വപ്നങ്ങളോ ആഗ്രഹങ്ങളോ ഇല്ലാത്ത, മനസ്സ് പൂർണ്ണമായി വിശ്രമിക്കുന്ന ആഴത്തിലുള്ള ഉറക്കം (ഇവിടെയും ബോധത്തിന്റെ ഒരു അംശം അവശേഷിക്കുന്നുണ്ട്). തുരീയം, മേൽപ്പറഞ്ഞ മൂന്ന് അവസ്ഥകൾക്കും അപ്പുറത്തുള്ള, എല്ലാറ്റിനും സാക്ഷിയായ പരമമായ ബോധാവസ്ഥ. ധ്യാനത്തിലൂടെയും യോഗയിലൂടെയും എത്തുന്ന അവസ്ഥയാണിത്.
4) മായയും, പ്രകൃതിയും
സാധാരണ മനുഷ്യർ തങ്ങളുടെ ശരീരമാണ് അല്ലെങ്കിൽ മനസ്സാണ് തങ്ങളെന്ന് കരുതുന്നു. ഹിന്ദു തത്ത്വചിന്തയിൽ ഇതിനെ 'അജ്ഞാനം' അല്ലെങ്കിൽ 'മായ' (Illusion) എന്ന് വിളിക്കുന്നു. യഥാർത്ഥ ബോധമായ ആത്മാവിനെ മറയ്ക്കുന്ന കണ്ണാടിയാണ് മനസ്സ്. മനസ്സിനെ ശാന്തമാക്കുമ്പോൾ (ധ്യാനത്തിലൂടെ) ഉള്ളിലെ യഥാർത്ഥ ബോധത്തെ തിരിച്ചറിയാൻ സാധിക്കും. ഇതിനെയാണ് "മോക്ഷം" അല്ലെങ്കിൽ 'ആത്മസാക്ഷാത്കാരം' എന്ന് പറയുന്നത്. ചുരുക്കത്തിൽ, ഹിന്ദു ധർമ്മമനുസരിച്ച് ബോധം എന്നത് തലച്ചോറ് ഉണ്ടാക്കുന്ന ഒന്നല്ല; മറിച്ച് പ്രപഞ്ചം മുഴുവൻ ബോധത്തിൽ നിന്ന് ഉണ്ടായതാണ്.